Een nieuwe huid op de djembe

1. Benodigdheden A. polyesterkoord 5mm met kern, minimaal 20 meter B. repen textiel van ongeveer 2 meter lang en 3-4 cm breed C. geitenvel D. stevige scherpe mes (b.v. stanley) E. houtrasp F. schuurpapier korrel 80 G. schuurpapier korrel 300 H. ronde stok 40 cm lang en 3-4 cm dik I. stevige schroevendraaier (3 mm steeldikte) J. ouderwetse scheermesjes K. aansteker of soldeerbout (minimaal 100watt) L. grote emmer of teil (baby wasteil is perfect) M. kwast en poetsdoek N. gekookte lijnolie en thinner O. griptang (niet noodzakelijk) P. tug-cleat (niet noodzakelijk)

Haal het bestaande touw los en verwijder deze van de djembe. Haal de oude huid van de ringen. Nu neem je de nieuwe huid en dompel deze onder in warm water.

Let op!
Na het werken met een geitehuid en vooral als deze is geweekt, is het zeer raadzaam uw handen grondig te wassen. Vaak worden de huiden bespoten of geïmpregneerd met insecticiden alvorens ze worden verpakt/verscheept.
Ook bestaat er kans dat de huid minuscule eitjes bevat van beestjes die u liever niet heeft.

Laat de huid 2 tot 4 uur in het water staan. Nu heb je even de tijd om het hout van je djembe te behandelen.
Als de rand waar de huid om gespannen wordt nog niet mooi afgerond is (niet aan de binnenzijde, maar buitenzijde), kun je dat doen met een houtrasp. Schaaf van onder naar boven de hoekige kant rond. Gebruik schuurpapier (korrel 80) om de ronde kant vlak en glad te schuren.
Schuur ook de scherpe rand aan de binnenzijde iets minder scherp. Let op de binnenzijde moet wel recht blijven, dus niet afronden.

Ook is het een goeie zaak, om de djembe in te oliën met lijnolie en anders een goede teakolie voor b.v. parket of antieke meubelen.
Zelf maak ik een mix van thinner en gekookte lijnolie. Het dood schimmels, trekt diep in het hout en geeft het een mooie nerfstructuur.
De djembe gaat er niet van glimmen en geeft niet af. Gebruik voor de mengverhouding 4 delen lijnolie op 1 deel thinner.
De beste en tegelijkertijd ook goedkoopste 'oplossing'.
Gebruik een kwast om de ketel goed in te smeren, vermijdt de speelrand en hou deze droog. Het vel kan namelijk verkleuren op plaatsen waar olie op de rand zit.
Na minimaal een uur poets je de oppervlakte droog.
Gekookte lijnolie en thinner zijn vrijwel bij alle doe het zelf zaken te verkrijgen.

Let op!
Gebruik het mengsel met thinner wel in een geventileerde ruimte, want de dampen van thinner zijn schadelijk voor de gezondheid! Ook lijnolie kan voor sommigen een penetrante geur zijn, dus is het beter de ketel niet in woonruimten te behandelen.

Een djembe die niet is behandeld met olie, wax of beits, kan uiteindelijk bij het verder uitdrogen van het hout, barstjes vertonen die als maar groter worden. Beitsen of lakken raad ik af. Ten eerste omdat dit makkelijk beschadigd bij het spannen en het gebruik. Ten tweede, omdat het hout op de beschadigde plekjes gaat verkleuren en de djembe er uiteindelijk niet mooier op wordt. Bij een volgende reparatie moet je met verfafbeit, verfschraper en schuurpapier aan de gang, om de djembe op te knappen en wederom te beitsen of te lakken. Niet erg raadzaam dus.

3. De ringen

Controleer of de ringen goed om de ketel passen. Door het verder drogen van de ketel kunnen de ringen namelijk te ruim komen te zitten (houtkrimp).
De ring dient nauw aan te sluiten om de ketel, zodat deze (met textiel omwikkeld) om de ketel bljift zitten en niet naar beneden valt.
Te krap, is wanneer de ring er omheen geslagen moet worden.
Is de ring veel te ruim, wat vaak nog het geval is met djembe's die nog in Afrika bespannen zijn, dan zaag je hier met een ijzerzaag een stukje uit en laat deze weer dichtlassen bij een constructiebedrijf, of kennis met een lasapparaat. Vindt je dit allemaal teveel werk en laat je de ringen voor wat ze zijn, dan zul je absoluut problemen krijgen met het 'zingen' van de djembe, of bij het spannen/stemmen. Denk je: "het heeft ook zo gezeten", dan vindt je de klank dus niet belangrijk en kies je voor gemak. Als je een djembe wilt met een degelijke bespanning die een aardige tijd mee gaat en een mooie klank heeft, maar niet de moeite wilt nemen om dat te doen wat daarvoor nodig is, laat het dan doen door een ervaren vakman. Je wint er anders niets mee om het zelf te doen.
Een djembe bespannen is een intensief karwei. Het zou jammer zijn dat door gemakzucht de hele klus een flop wordt.

De bovenste ring, waar de lussen op komen, deze moet iets groter zijn dan de ring zonder lussen. Bij 5mm polyesterkoord, moet je ongeveer rekening houden met twee millimeter ruimte tussen de ketel en de ring. En ook hier weer moet de ring met de lussen erop, op de ketel blijven zitten.

De ringen dienen altijd omwikkeld te worden met textiel. Dit voorkomt dat b.v. roest in het vel trekt, waardoor deze makkelijker scheurt en ook beschermd het het vel tegen scherpe randjes, of bramen op de ring.

Controleer of de lussen op de ringen niet beschadigd zijn en van deugdelijk koord gemaakt zijn. Het koord dient feitelijk van hetzelfde soort te zijn als het spankoord.
Het aantal lussen is afhankelijk van de diameter van de djembe. Gebruik voor een djembe met een speelvlak diameter van ca. 35 cm, minimaal 24 lussen. Bij grotere diameters wordt ook het aantal lussen groter. Neem als stelregel dat de lusbreedte niet breder mag zijn dan 4 cm. Eén en ander hangt ook af van de onderste ring, hier moeten natuurlijk wel het aantal lussen op passen. Vandaar dat ik altijd eerst begin met het maken van de lussen op de onderste ring met het streven naar het aantal nodige lussen.
Wanneer de lussen op de onderste ring te krap worden, omdat je het aantal lussen er maar net op krijgt, dan resulteert dat in het moeilijker doorhalen van het spankoord, wat weer erg tijdrovend is.

Zorg ook dat de onderste ring zo dicht mogelijk aansluit op de ketel. Dit voorkomt namelijk het scheef trekken. Sommige hobbyisten slaan spijkers of schroeven in de ketel ter plaatse van de onderste ring om deze op zijn plek te houden. Bij mij is dat absoluut uit den boze. Ten eerste omdat je dat kunt voorkomen (zie later ook in deze handleiding bij de uitleg van het opspannen) en ten tweede omdat dit de kast zwakker maakt op de plek waar de meeste druk op staat en tegelijkertijd de zwakste plek is van de djembe. Bij veel djembe's zijn hier scheuren en gaten dichtgewerkt met een vulmiddel, omdat men waarschijnlijk iets te enthousiast is geweest bij het uithakken. Namelijk hoe dichter bij de kern van de stam hoe zwakker de nerfstfructuur wordt, doordat hier het hout dwars op de nerf is weggehakt. Als derde reden kan de geblokkeerde ring bij hoge trekspanning van het spankoord zorgen dat de spijkers/schroeven buigen of breken en hiermee in het ergste geval scheuren ontstaan in de ketel.

Het verkleinen van de onderste ring is geen makkelijk klusje. Eenmaal doorgezaagd(wat al moeilijk is door de gebrekkige zaagruimte) zijn door de vering van het ijzer, de zaageinden moeilijk bij elkaar te brengen om deze te lassen. Ik gebruik hier twee griptangen voor die ik aan weerszijden van de geplande las strak op de ring klem.
Met een stuk koord om beide griptangen trek ik de uiteinden tegen elkaar om de las te maken.
Bescherm het hout tijdens het lassen met een stukje blik/aluminium, om brandplekken in de ketel te voorkomen.

Controleer altijd of een las deugdelijk is. Het is een ramp als de ring breekt bij het spannen/stemmen. Je kunt het namelijk allemaal weer over doen.
Zorg ook dat er geen scherpe bramen zitten op de ringen die contact hebben met het vel.

4. Het vel

Haal de huid uit het water en laat het een beetje uitdruppelen. Leg de huid over de djembe zoals op de foto te zien is.
Je kunt ook reeds geschoren huiden kopen, maar ik wil toch even uitleggen hoe het scheren in z'n werk gaat.

Let goed op de richting van de haargroei, i.v.m. het scheren van de huid. Je scheert namelijk altijd met de haargroei mee en in geen geval tegen de vleug in.

Gebruik geen tondeuse o.i.d. om b.v. het meeste haar eraf te halen. Dit is tijdrovender dan meteen het scheermesje te gebruiken, omdat een tondeuse (zelfs een hele goeie) erg snel vastloopt op het geitenhaar en behalve dat, win je er geen tijd mee en wordt het scheren er ook niet makkelijker op. Het is eigenlijk meer een beetje prutsen en uitstel van het onontkoombare. Namelijk het glad scheren.

Neem het ouderwets scheermesblaadje. Met een stukje stevig papier over één kant gevouwen voorkom je dat je jezelf in de vingers snijdt.
Til de huid iets aan één zijde op, zodat de huid vlak getrokken is (met de haargroei naar beneden). Scheer nooit over de rand heen, het mesje blijft gemakkelijk hangen, waardoor je in het vel snijdt. Zorg dus dat het vel aan de onderzijde niet de djembe raakt op de plek waar je scheert.
Neem het scheerblaadje tussen duim en wijs- en middelvinger.
Schraap nu het haar er met lange halen af met het mesje iets gebogen en onder een hoek van ca. 45 graden.
Door het mesje iets te buigen voorkom je dat de zijkanten in de huid snijden en verklein je het scheeroppervlak van het mesje waardoor het makkelijker en gecontroleerder gaat.

Begin met de rug glad te scheren van boven naar beneden (respectievelijk van de schouders naar het achterwerk). Dit is het moeilijkste gedeelte, omdat hier de huid vaak hard en taai is waardoor het mesje een beetje dreigt te hakkelen. Dit is sterk afhankelijk van de huid.
Als de rug kaal is, dan scheer je de rest naar de zijkanten weg. Je ziet ook dat de haargroei schuin wegloopt naar de buik (zijkant). Volg deze richting ook met het scheren.

Het scheren dient met uiterste voorzichtigheid te gebeuren. Maar blijf lange halen maken, want bij voorzichtigheid is men snel geneigd juist korte hakjes te maken en da's nou net wanneer het fout kan gaan. Met lange, vlakke streken, verliest hij z'n wilde haren wel. Maak je niet druk om een paar overgebleven haartjes, of stoppels. Deze kun je er
altijd na het drogen van de huid, afschuren met het fijne schuurpapier.
Als je een haar-randje om je trommel wilt hebben, scheer het dan zoals plaatje 2.
Scheer ongeveer 3 cm over de rand.

In Afrika wordt het vel dikwijls geschoren wanneer de huid reeds is opgespannen (Ghana, Gambia). Iets wat ik nooit zou doen als er b.v. een haarrand moet blijven staan.
Ten eerste omdat je het vel tijdens het scheren erg makkelijk beschadigd bij de rand en ten tweede omdat haar tussen de ringen ongedierte zoals motjes aantrekt. Ik heb al regelmatig djembe's in reparatie gehad met een haarrandje die tussen de ring en de huid helemaal vol met eitjes zat.
Ook loopt de huid bij een hogere spanning makkelijker tussen de ringen weg, omdat door het haar het vel geen goed contact met de ringen heeft.

5. De bespanning

Controleer of de haar groei (overgebleven stoppeltjes) vanaf de kant is waaraan je speelt, rekeninghoudend met het eventuele houtsnijwerk op de djembe. Die moet
natuurlijk aan de voorzijde zijn.
De schouderzijde van de vorige bewoner is steviger dan de achterzijde, hier wil je dus op spelen. De rug moet in het midden zitten.
Schuif nu de grote ring (zonder lussen) over de rand. Zoals in het plaatje hierboven. Wanneer er hier en daar nog ruimte zit tussen de ring en de ketel (met de huid) b.v. omdat de ketel niet mooi rond is, vul de ruimte dan op door ter plekke extra textiel om de ring te wikkelen.

Sla nu de huid terug over de ring, zoals in het plaatje 4 hieronder.

Plaats nu de ring met de lussen op het vel als in plaatje 5.
Om de juiste lengte spankoord af te meten neem je 2x de afstand van de bovenste naar de onderste ring en vermenigvuldig deze met het aantal lussen en nog een meter extra overlengte om de diamantsteken te leggen (hierover later meer). Nog meer lengte is niet nodig, omdat je er met spannen nog zeker een meter uit trekt.

Wanneer het koord op een klos of spoel zit, rol het koord er dan af (b.v. met een stok in de spoel). Wanneer je het zo van de spoel af trekt, ga je je vreselijk ergeren aan de kinken die je tijdens het rijgen elke keer weer moet uitdraaien. Door het koord van de spoel af te wikkelen voorkom je dat het gaat twisten.

Knoop een lus aan één uiteinde en rijg het koord door de lussen. Let erop dat je elke keer tweemaal door een lus gaat. Rijg met de richting van de klok mee.
Trek het koord nog niet strak, maar zorg ervoor dat de onderste ring nog los blijft hangen.

Tip!
Leg een plankje bovenop de ring met iets zwaars erop, b.v. een steen ofzo. Dit voorkomt dat tijdens het rijgen de ring met de lussen er soms af valt.
Maak ook een puntje aan het uiteinde van het koord met een aansteker of soldeerbout en maak vanaf het puntje ongeveer 3cm van het koord hard door dit te smelten en vlak te maken. Je creëert zo een soort pennetje aan het uiteinde die gemakkelijker door de lussen op de onderste ring te steken is voor het rijgen. Anders loop je zo te friemelen.
Zorg ook dat je elke keer het uiteinde van het touw alvast in een volgende lus steekt, zodat je niet elke keer weer het uiteinde hoeft op te zoeken.
Allemaal zaken die behoorlijk wat tijdwinst geven.

Als je de laatste lus hebt gehad,haal je het uiteinde van het touw door de lus aan het andere uiteinde en vervolgens weer terug door de eerste lus op de onderste ring (waar dus nu drie keer het koord doorheen gaat). Klik op plaatje 6 voor een vergroting om de details te bekijken.

Trek nu op vier denkbeeldige hoeken het touw aan zodat de onderste ring gecentreerd tegen de djembe komt te zitten. Trek het touw nog steeds niet strak,

maar rijg eerst de ontstane ruimte in het koord, met de klok mee, helemaal door en zorg ervoor dat de onderste ring aansluit op de ketel en de bovenste ringen recht blijven zitten. Trek nu de ontstane plooien van het vel, tussen de ringen en de ketel eruit, door het vel aan weerszijden van een plooi uit elkaar en omhoog te trekken.
Zo komt het vel ook mooi strak om de tweede ring (zonder lussen) te zitten.

Herhaal deze acties nog minstens twee keer en verhoog bij elke keer de spanning van het koord, totdat er met de blote handen weinig ruimte meer uit het koord te halen is.
Let erop dat je altijd met de klok mee werkt.

Nu wordt het tijd om met de stok het vel op te spannen totdat het gaat zingen wanneer je er licht op slaat.
Wanneer het vel al lekker zingt en de bovenste ring ongeveer 1 cm over de rand is gezakt, sla je de huid weer terug zodat het over de ringen naar beneden hangt.

Knoop het uiteinde van het touw vast, zodat het niet terug schuift. Wind de rest van het touw om de rand net onder de ringen (zie afbeelding 7)

Laat de djembe nu minstens een week drogen. Ongeduldigheid wordt bestraft met een matige klank en een klankdode huid. Met klankdood bedoel ik hier, dat de huid teveel doorgerekt is zodat de flexibiliteit en dus de dynamiek eruit is.
Hetzelfde met b.v. een sterk verouderde huid waar de rek volledig uitgetrokken is met het geluid van een kartonnen doos.

Wanneer de djembe voldoende droog lijkt te zijn, blijven de ringen met het textiel vaak nog dagen vochtig, waardoor hier het vel nog verder uitrekt wanneer je te vroeg begint met spannen. Wanneer men de djembe tijdens het drogen in de felle zon plaatst (geen aanrader dus) zal het drogen van de ringen langer duren, omdat door het versnelt uitdrogen van de oppervlaktes, dit het doordrogen verhinderd.
Het is dus zaak dat de djembe gelijkmatig droogt.

Nadat de huid goed droog en dus hard geworden is wind je het touw van de rand af. Met een scherp mes snij je de overige huid eraf, op de afdruk van het touw in de huid die tijdens het drogen ontstaan is. Pas op dat je niet in het touw snijd, maar licht de huid ook niet teveel op, dan blijft deze tenminste mooi strak tegen de bespanning zitten.
Zie afbeelding 8 voor het resultaat.

Wil je een gladgeschoren rand dan scheer je dus het hele vel. En als je de ring zichtbaar wilt hebben, dan sla je de huid niet terug, maar snij het 1 tot 1/2 cm boven de ring weg. Bij het drogen trekt de rand strak tegen de ketel.
De laatste manier van afwerken mag dan mooi zijn, maar bij een overlappende huid heb je minder snel problemen met het wegkruipen van de huid.
De oorspronkelijke bedoeling was, om de lussen te beschermen tegen slijtage.

6. Het spannen

Nu gaan we het vel voor de eerste keer strak trekken. Gebruik hiervoor een ronde stok met een lengte van ongeveer veertig centimeter. En om blaren op je vingers te voorkomen kun je ook een zgn. 'tug-cleat' gebruiken, die je kunt kopen bij surfwinkels. Sommige djembe doktoren gebruiken een griptang om de aangetrokken touw vast te zetten om te voorkomen dat deze terug schuift voordat de volgende verticale aangetrokken wordt.

Voordat je de stok gaat gebruiken, trek je eerst met de handen (of met de tug-cleat) de verticalen aan totdat je wat ruimte in het touw krijgt om deze één keer om de stok te slaan. Gebruik de stok als een soort hefboom om het touw strak te trekken. De steeds groter wordende lus sla je om de stok heen. Blokkeer het touw na het aantrekken, neem de stok weg en trek het touw door. Herhaal deze cyclus totdat je helemaal rond bent gegaan.

Houdt elke keer de onderste ring in de gaten, of deze op z'n plaats blijft. Als het touw eenmaal goed strak zit, gaat de ring geen kant meer op, maar bij het begin van aantrekken wil het nog wel eens scheef gaan zitten. Begin desnoods met spannen aan de zijde waar de ring het dichts tegen de tuit/hoorn zit. Werk weer met de klok mee naar de lus en begin dan weer overnieuw om weer helemaal rond te gaan. Doordat je de spanning aan één kant opvoert, zal de ring niet snel meer omhoog komen aan de tegenoverliggende zijde.

Laat de djembe wéér een paar dagen staan en doe het dan weer opnieuw, maar dan met veel kracht. Let op, dit is een zwaar klusje. Wees vooral niet bang dat de huid gaat scheuren. Als dat gebeurd, dan komt het niet omdat het vel te strak gespannen wordt, maar omdat er al een zwak plekje of scheurtje in zat.
Slecht gespannen djembe's zijn dikwijls de oorzaak van luiheid of voorzichtigheid. Bedenk dat je, zelfs met aardige spierballen, de huid niet makkelijk stuk trekt.

In mijn spanworkshops geef ik wel eens de opdracht om de huid stuk proberen te trekken met het spannen . Met iemand die aardig fanatiek is krijg je dan dus het beste resultaat. Als je denkt dat je echt niet meer strakker kunt, dan ben je dus net op weg.

De spanning is pas voldoende wanneer je tussen duim en wijsvinger twee naast elkaar liggende verticalen niet tegen elkaar aan kunt drukken.

7. De afwerking

Neem een blaadje schuurpapier korrel 300 en schuur de stoppeltjes eraf. Het werkt het snelst als je kleine rondjes draait.
Schuur niet teveel op de rand, het slijt daar heel snel. Schuur de huid mooi glad. Dit komt ook het geluid ten goede.

PAS OP MET HET STOF!
Voorkom het inademen van het schuurstof, het vel komt nog altijd uit Afrika, het continent
met een grote diversiteit van ziektekiemen. Draag een stofkapje voor de mond.
De kans is zeer klein dat een stofdeeltje een ziektekiem bevat, maar de mogelijkheid is aanwezig en dus reden genoeg om je hier tegen te beschermen.

Auteur: Patrick Zuurbier